Samotność nastolatka - czy wystarczy odłożyć telefon?

Nastolatek może codziennie chodzić do szkoły, rozmawiać na klasowym czacie i mieszkać z rodziną, a mimo to czuć się samotny. Samo przebywanie wśród ludzi nie oznacza jeszcze bliskości. Ważne jest to, czy ma kogoś, komu może powiedzieć o trudnościach, przy kim czuje się akceptowany i na kogo może liczyć. [10]

Gdy dziecko coraz więcej czasu spędza w pokoju, rodzice często skupiają się na telefonie, jako źródle problemów . Warto jednak zapytać również o to, co dziecko przeżywa i jak wyglądają jego relacje.

Potrzeba przestrzeni czy poczucie osamotnienia?

W gabinecie słyszę od rodziców, że czują niepokój, gdy ich nastoletnie dzieci zamykają się w pokojach. Jednak zamknięte drzwi nie muszą oznaczać problemu. Czas spędzany samemu może służyć odpoczynkowi i być potrzebny. Warto odróżnić takie odosobnienie od samotności, która wiąże się z cierpieniem i niezaspokojoną potrzebą więzi. [10]

Zamiast od razu zachęcać dziecko do wyjścia z pokoju, można zapytać: „Wolisz teraz pobyć samemu czy chciałbyś być z innymi, ale coś cię powstrzymuje?”. To otwiera rozmowę o tym, czego rzeczywiście potrzebuje.

Relacje i to, jak nastolatek myśli o sobie

W okresie dorastania przynależność do grupy ma duże znaczenie. Pomijanie, wyśmiewanie czy wykluczanie może podważać poczucie własnej wartości i bezpieczeństwa. Krzywdzące relacje w klasie mogą przenosić się do internetu, gdzie poniżające komentarze i materiały pozostają dostępne także po lekcjach. [5]

Znaczenie ma również to, jak nastolatek ocenia siebie. W badaniu Katarzyny Wołk, obejmującym 412 uczniów szkół ponadpodstawowych, niższa samoocena wiązała się z większym poczuciem samotności. Badanie pokazuje związek między tymi doświadczeniami, ale nie rozstrzyga, co jest przyczyną, a co skutkiem. [11]

Za wycofaniem może kryć się także lęk, który utrudnia nawiązywanie kontaktów. Nastolatek może potrzebować bliskości, a jednocześnie obawiać się oceny czy odrzucenia. [3]

Ważne są też wcześniejsze doświadczenia izolacji. W badaniu Andżeliki Popielskiej ponad połowa spośród 98 uczniów zgłaszała pogorszenie nastroju podczas pandemicznej izolacji. Wynik dotyczy niewielkiej grupy, ale przypomina, że ograniczenie kontaktów może wiązać się z trudnymi emocjami. [6]

Obawy wykraczają poza szkołę

Raport Piotra Długosza Młodzież w epoce kryzysów, oparty na 3819 ankietach zebranych w 2024 roku, pokazuje, że badani maturzyści obawiali się nie tylko matury, ale również samotności, życiowej porażki, wyboru studiów, problemów zdrowotnych i wojny. Jednocześnie wielu z nich deklarowało dobre relacje z rodzicami i rówieśnikami. Wsparcie i trudne emocje mogą więc występować obok siebie. [1]

Dla rodzica to wskazówka, żeby obok pytania o oceny znaleźć miejsce na pytanie: „Co cię ostatnio najbardziej martwi?”. Odpowiedź może dotyczyć czegoś, czego dorosły wcześniej nie brał pod uwagę.

Czy wystarczy ograniczyć telefon?

Trudności młodzieży nie można sprowadzać wyłącznie do korzystania ze smartfonów. Telefon może zwiększać zasięg przemocy, ale samo jego odłożenie nie usuwa wykluczenia czy poniżania. Muszyński podkreśla znaczenie relacji rówieśniczych i warunków funkcjonowania ucznia w szkole. [5]

Dlatego obok zasad korzystania z telefonu warto przyjrzeć się temu, co nastolatek przeżywa, jak myśli o sobie i czy ma dostęp do bezpiecznych relacji. Potrzebna jest rozmowa o tym, co dzieje się na ekranie i poza nim.

Jak zacząć pomagać?

Na początek można powiedzieć: „Dziękuję, że mi o tym mówisz. Chcę zrozumieć, co się dzieje. Zastanowimy się razem, czego potrzebujesz”.

Warto unikać przedstawiania samotności jako dowodu życiowej porażki. Na takie utrwalone skojarzenia zwraca uwagę Piotr Domeracki. [2] Można powiedzieć: „To, że czujesz się samotny, nie znaczy, że coś jest z tobą nie tak”.

W rozmowie pomocne mogą być pytania:

• „Z kim w klasie czujesz się swobodnie?”
• „Czy zdarza się, że ktoś cię pomija albo wyśmiewa?”
• „Co wtedy myślisz o sobie?”
• „Czy chciałbyś do kogoś podejść, ale obawiasz się jego reakcji?”

Nie trzeba zadawać ich wszystkich naraz. Ważniejsze jest słuchanie i danie dziecku czasu na odpowiedź.

Kolejny krok warto dobrać do trudności: może nim być rozmowa z wychowawcą, kontakt z zaufaną osobą albo wsparcie psychologiczne. Praca nad samooceną może obejmować zauważanie mocnych stron, sprawdzanie krytycznych przekonań o sobie i oddzielanie opinii od faktów. Zamiast ogólnego „uwierz w siebie” lepiej odwołać się do konkretów: „Powiedziałeś o czymś trudnym i poprosiłeś o pomoc. To ważny krok”. Wsparcie powinno uwzględniać również lęk utrudniający kontakty z innymi. [11]

Pomoc może być udzielana także w szkole. Publiczne szkoły mają obowiązek rozpoznawać potrzeby ucznia i organizować odpowiednią pomoc psychologiczno-pedagogiczną. Jest ona dobrowolna i bezpłatna, a jej udzielenie może zainicjować również uczeń lub rodzic. [7]

Gdy przyczyną samotności jest przemoc - co powinna zrobić szkoła?

Nie każdy samotny nastolatek doświadcza przemocy. Jeśli jednak jest wyśmiewany, poniżany lub nękany, potrzebuje ochrony i konkretnych działań dorosłych.

„Ścieżka pomocy dla szkoły” udostępniona przez ORE wskazuje następujące kroki:

• Zapewnić bezpieczeństwo - przerwać krzywdzenie, w razie potrzeby czasowo oddzielić uczestników zdarzenia i wezwać odpowiednią pomoc.
• Udokumentować zdarzenia - zebrać relacje uczniów i świadków, zabezpieczyć dowody, np. zrzuty ekranu, oraz sporządzić notatkę.
• Zaplanować interwencję - z udziałem wychowawcy, specjalistów i dyrekcji ocenić skalę oraz powtarzalność przemocy.
• Objąć działaniami wszystkich zaangażowanych - wesprzeć dziecko krzywdzone, podjąć działania wobec osoby stosującej przemoc i pracować z klasą oraz świadkami.
• Sprawdzać efekty - obserwować relacje, utrzymywać kontakt z rodzicami i oceniać, czy krzywdzenie ustało. [4]

Polskie przepisy wymagają, aby szkolne standardy ochrony małoletnich określały procedury interwencji, osoby przyjmujące zgłoszenia, zasady dokumentowania zdarzeń i ustalania planu wsparcia po ujawnieniu krzywdzenia. Powinny obejmować również bezpieczne relacje między uczniami oraz ochronę przed zagrożeniami w internecie. [9]

Rodzic może zapytać szkołę: „Jak zostanie zapewnione bezpieczeństwo mojego dziecka?”, „Kto koordynuje działania?” i „Kiedy sprawdzimy, czy przemoc ustała?”. W razie braku skutecznej reakcji można skierować skargę lub wniosek do właściwego kuratora oświaty. Taką możliwość wskazuje materiał MEN dla rodziców. [8]

Praca nad samooceną powinna towarzyszyć ochronie dziecka. Odpowiedzialność za zatrzymanie przemocy pozostaje po stronie dorosłych. Dziecko nie powinno musieć zasłużyć na bezpieczeństwo większą pewnością siebie.

Na początek wystarczy jedno pytanie: „Czy masz kogoś, przy kim możesz być sobą?”. Potem warto dać czas na odpowiedź i potraktować ją poważnie.