Samookaleczenia u nastolatków – dlaczego się pojawiają i jak reagować?

Dlaczego nastolatki się samookaleczają?

Samookaleczenie nie jest „wołaniem o uwagę” ani po prostu złym zachowaniem. Najczęściej jest sposobem radzenia sobie z emocjami, z którymi nastolatek nie potrafi poradzić sobie inaczej. Zazwyczaj pojawia się w okresie adolescencji, szczególnie między 12. a 16. rokiem życia. Ryzyko znacząco zwiększają m.in. trudne doświadczenia z dzieciństwa, zaburzenia lękowe i nastroju oraz trudności w regulowaniu emocji.

Samookaleczenie a próba samobójcza - czy to to samo?

Samookaleczenie nie musi oznaczać, że nastolatek chce umrzeć. Wiele samouszkodzeń ma charakter niesamobójczy - ich celem jest np. zmniejszenie napięcia, a nie odebranie sobie życia. Nie oznacza to jednak, że można je bagatelizować. Samookaleczenia i zachowania samobójcze mogą współwystępować, a wcześniejsza historia samouszkodzeń wiąże się z większym ryzykiem późniejszych prób samobójczych. Dlatego zawsze warto sprawdzić, czy pojawiają się również myśli o śmierci lub zamiar odebrania sobie życia.

Jaką funkcję mogą pełnić samookaleczenia?

Samookaleczenie może pełnić różne funkcje. Może pomagać zmniejszyć napięcie, przerwać trudne emocje, poradzić sobie z pustką czy poczuciem braku kontroli, ale czasem pełni też funkcję interpersonalną - jest sposobem komunikowania innym, że dzieje się coś bardzo trudnego.

Samookaleczenia a media społecznościowe

Media społecznościowe mogą zarówno dawać nastolatkom wsparcie i poczucie przynależności, jak i zwiększać ryzyko samookaleczeń. Kontakt z treściami dotyczącymi samookaleczeń może sprzyjać normalizowaniu i naśladowaniu takich zachowań, choć zależność między korzystaniem z mediów społecznościowych a samouszkodzeniami jest złożona. Warto zwrócić uwagę także na cyfrową autoagresję - sytuację, w której nastolatek anonimowo publikuje w internecie obraźliwe lub upokarzające treści na swój temat. Może to być sposób regulowania emocji, szukania uwagi i wsparcia, ale także potwierdzania negatywnego obrazu siebie czy odzyskiwania poczucia kontroli. Badania pokazują, że cyfrowa autoagresja jest silnie związana z samouszkodzeniami poza internetem oraz zachowaniami samobójczymi.

Dowiedziałem się, że moje dziecko się samookalecza - jak zareagować?

• nie krzyczeć,
• nie zawstydzać,
• nie wymuszać obietnicy „już nigdy”,
• spokojnie zapytać o to, co się dzieje,
• sprawdzić bezpieczeństwo i poszukać profesjonalnej pomocy

Jak wygląda terapia samookaleczeń u nastolatków?

W terapii nie chodzi wyłącznie o to, żeby „zabrać” samookaleczenie. Trzeba zrozumieć, po co jest potrzebne i jaką pełni funkcję. Dopiero wtedy można uczyć innych sposobów regulowania emocji i radzenia sobie z kryzysem.

Najważniejsze pytanie nie brzmi więc:
„Dlaczego ono to sobie robi?”

Tylko:
„Co dzieje się z naszym dzieckiem tuż przed tym, kiedy pojawia się potrzeba zrobienia sobie krzywdy?”

To właśnie tam często zaczyna się terapia.

Jednym z podejść wykorzystywanych w pracy z nastolatkami, którzy często się samookaleczają i mają znaczne trudności z regulacją emocji, jest DBT-A - terapia dialektyczno-behawioralna dostosowana do młodzieży.

Co może pomóc w chwili silnego napięcia?

Jedną z umiejętności stosowanych w DBT jest TIPP. Może pomóc obniżyć bardzo silne pobudzenie organizmu, kiedy trudno już spokojnie myśleć. Nie zastępuje terapii ani planu bezpieczeństwa - jest raczej narzędziem na przetrwanie najbardziej intensywnego momentu.

TIPP oznacza:

• T – Temperature (temperatura) – krótki kontakt twarzy z zimną wodą lub zimny okład może pomóc obniżyć pobudzenie organizmu. Przy chorobach układu krążenia, skłonności do omdleń lub innych problemach zdrowotnych techniki wykorzystujące nagłą zmianę temperatury lub intensywny wysiłek warto wcześniej omówić z lekarzem.
• I – Intense exercise (intensywny wysiłek) – krótki, intensywny ruch, np. szybki bieg, pajacyki czy przysiady, pomaga rozładować nadmiar napięcia.
• P – Paced breathing (rytmiczne oddychanie) – spokojny, wydłużony wydech, np. wdech 4 sekundy i wydech 6 sekund, pomaga wyciszyć pobudzony układ nerwowy.
• P – Progressive muscle relaxation (progresywna relaksacja mięśni) – napinanie i rozluźnianie kolejnych partii mięśni pomaga zmniejszyć napięcie w ciele.

Celem TIPP jest obniżenie intensywności emocji na tyle, żeby odzyskać możliwość spokojniejszego myślenia i wyboru tego, co zrobić dalej.

TIPP nie rozwiązuje problemu. Pomaga przetrwać najtrudniejszy moment. Gdy emocje opadną łatwiej skorzystać z innych umiejętności, które dziecko poznaje podczas terapii.