Myśli samobójcze u nastolatka - jak rozpoznać kryzys i jak reagować?

„Nie chcę już tak żyć”, „Wszystkim byłoby lepiej beze mnie”, „Chciałabym zniknąć”. Takie słowa mogą budzić strach, bezradność, czasem niedowierzanie. Rodzic zastanawia się, czy to wyraz chwilowych emocji, czy sygnał poważnego zagrożenia.

Nie trzeba znać odpowiedzi, żeby zareagować. Wypowiedzi o śmierci, zniknięciu czy braku sensu życia wymagają spokojnej rozmowy i oceny bezpieczeństwa. Nie warto zakładać, że nastolatek „tylko tak mówi”.

Jeśli nastolatek podjął próbę samobójczą, zamierza zrobić sobie krzywdę teraz lub nie możesz zapewnić mu bezpieczeństwa, zadzwoń pod 112. Zostań przy nim do przyjazdu pomocy, o ile jest to bezpieczne.

Co może stać za myślami samobójczymi?

Kryzys samobójczy zwykle nie ma jednej przyczyny. Mogą nakładać się na siebie depresja, przemoc, trudności w relacjach, przeciążenie, strata i poczucie osamotnienia. Szczególnie trudne jest poczucie, że sytuacja nigdy się nie poprawi i nie ma sposobu, by sobie z nią poradzić.

Nastolatek może widzieć coraz mniej możliwości poradzenia sobie z cierpieniem. To, że dorosły dostrzega rozwiązanie, nie oznacza, że młoda osoba w kryzysie potrafi je teraz zobaczyć. Nawet jeśli problem wydaje się dorosłemu niewielki, warto potraktować cierpienie nastolatka poważnie, wysłuchać go i zadbać o jego bezpieczeństwo.

Problemy w rodzinie mogą nasilać cierpienie nastolatka, jednak myśli samobójcze zwykle wiążą się z wieloma trudnościami, które trzeba poznać, by zrozumieć jego sytuację.

Myśli o zniknięciu, zamiar samobójczy i samookaleczenia

Pragnienie, żeby się nie obudzić, różni się od zamiaru odebrania sobie życia. Co nie zmienia faktu, że obie sytuacje wymagają uwagi. W ocenie zagrożenia ważne jest m.in. to, czy nastolatek ma plan, dostęp do środków, którymi mógłby zrobić sobie krzywdę, oraz czy podejmował wcześniej próby.

Nastolatek może się samouszkadzać bez zamiaru odebrania sobie życia, a jednocześnie doświadczać myśli samobójczych, dlatego warto zapytać zarówno o to, co przeżywał podczas samookaleczenia, jak i o to, czy myśli o śmierci.

Na jakie sygnały zwrócić uwagę?

Niepokój powinny wzbudzać zwłaszcza wypowiedzi o chęci śmierci, poczuciu bycia ciężarem i braku przyszłości. Warto też zauważać zmiany w codziennym funkcjonowaniu:

• wycofywanie się z kontaktów i dotychczasowych aktywności;
• nasilony smutek, drażliwość lub silne wahania emocji;
• trudności ze snem, wyczerpanie, pogorszenie funkcjonowania w szkole;
• samookaleczenia lub nasilające się używanie substancji;
• pożegnania, rozdawanie ważnych rzeczy lub przygotowania do odebrania sobie życia.

Sygnały te trzeba rozpatrywać w kontekście sytuacji nastolatka, ich nasilenia i zmian w jego zachowaniu, pamiętając, że kryzys może rozwijać się także bez wyraźnych oznak.

Czy pytać nastolatka o myśli samobójcze?

Tak - bezpośrednie pytanie nie nasila takich myśli, a może ułatwić nastolatkowi powiedzenie o tym, co przeżywa.

Można powiedzieć:

„Kiedy mówisz, że nie chcesz już żyć, martwię się o Ciebie. Czy myślisz o odebraniu sobie życia?”

Jeśli nastolatek potwierdzi, że ma myśli samobójcze, spokojnie zapytaj, czy ma plan odebrania sobie życia, dostęp do środków, które mógłby wykorzystać, i czy zamierza zrobić to teraz - odpowiedzi pomogą ustalić, jak pilna jest pomoc, ale oczywiście nie zastąpią oceny specjalisty.

Jeśli nastolatek zaprzecza, ale jego zachowanie nadal budzi niepokój, nie kończ na tym rozmowy. Powiedz, co zauważasz, i skonsultuj swoje obawy ze specjalistą.

Nie musisz od razu wiedzieć, co powiedzieć - na początek wystarczy: „Dobrze, że mi o tym mówisz. Jestem przy Tobie”.

Jak rozmawiać, żeby nastolatek nie został z tym sam?

Słuchaj bez oceniania. Zamiast przekonywać, że „ma przecież wszystko”, spróbuj zrozumieć, co stało się dla niego trudne do zniesienia. [6]

Nie obwiniaj nastolatka za to, co przeżywa, ani nie zawstydzaj go słowami „Jak możesz nam to robić?”. Jeśli zagrożone jest jego życie, wyjaśnij, że nie możesz zachować tego w tajemnicy i potrzebujesz zaangażować osoby, które pomogą go ochronić.

Ważne, żeby zainteresowanie dzieckiem nie ograniczało się do ocen i obowiązków. Nastolatek potrzebuje przestrzeni, w której może powiedzieć o cierpieniu bez obawy przed wyśmianiem czy zlekceważeniem.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Po próbie samobójczej, przy zamiarze działania teraz, przygotowaniach lub braku możliwości zapewnienia bezpieczeństwa potrzebna jest pomoc w trybie nagłym. Dzwoń pod 112. Nie czekaj na planowaną wizytę.

Pozostań z nastolatkiem do czasu uzyskania pomocy i zabezpiecz leki oraz przedmioty, którymi mógłby zrobić sobie krzywdę.

Nawet jeśli nastolatek nie mówi o konkretnym planie, jego myśli samobójcze wymagają szybkiej konsultacji ze specjalistą. Po pomoc psychologiczną i psychoterapeutyczną można zgłosić się do ośrodka środowiskowej opieki dla dzieci i młodzieży, a po konsultację psychiatryczną - do poradni zdrowia psychicznego.

Wsparcie dla nastolatków i rodziców oferuje również Poradnia Psychologiczna Dobroczuć w Ząbkach. Podczas konsultacji można omówić niepokojące sygnały i ustalić dalsze kroki pomocy.

https://zanetaplosa.pl/uslugi#pomoc-dla-dziecka-i-nastolatka

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia nie czekaj na umówioną wizytę - zadzwoń pod 112.

Na czym polega pomoc terapeutyczna?

Pierwszym zadaniem jest zadbanie o bezpieczeństwo, ustalenie Planu Bezpieczeństwa i rozpoznanie, co podtrzymuje kryzys. Dalsza praca może obejmować radzenie sobie z silnymi emocjami, rozwiązywanie problemów, proszenie o wsparcie i pracę z przekonaniem, że sytuacja nigdy się nie poprawi.

W terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) nastolatek uczy się rozpoznawać myśli i sytuacje nasilające cierpienie oraz szukać innych sposobów reagowania. Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), stosowana również w pracy z młodzieżą, obejmuje m.in. regulację emocji, tolerowanie napięcia i umiejętności potrzebne w relacjach. Badania wskazują, że DBT może zmniejszać zachowania samobójcze u nastolatków. Dobór leczenia zależy od potrzeb i trudności konkretnej osoby.

Musimy też zadbać o warunki, w których nastolatek funkcjonuje na co dzień. Jeśli doświadcza przemocy w szkole, konieczne jest jej przerwanie - umiejętność radzenia sobie z emocjami nie zapewni mu bezpieczeństwa. Rodzice mogą natomiast potrzebować wskazówek, jak rozmawiać z dzieckiem i reagować w trudnych chwilach.

Co pomaga w codziennym życiu?

Poza interwencją i leczeniem znaczenie mają bezpieczne relacje, dostępność dorosłych i możliwość korzystania ze wsparcia. Warto pytać nie tylko „Co w szkole?”, ale też „Co było dziś dla Ciebie trudne?” i „Czego teraz potrzebujesz?”.

Niedobór snu może utrudniać regulowanie emocji, koncentrację i naukę. Dlatego dobrze przyjrzeć się obciążeniu nastolatka, codziennemu rytmowi rodziny i warunkom odpoczynku. Dbanie o sen wspiera zdrowie psychiczne, ale nie zastępuje pomocy w kryzysie.

Rodzic nie musi sam rozwiązać wszystkich problemów dziecka. Może jednak potraktować jego słowa poważnie, zostać przy nim i pomóc dotrzeć do właściwej pomocy.

Telefon wsparcia nie zastępuje pomocy ratunkowej przy bezpośrednim zagrożeniu życia.