Depresja u dzieci i młodzieży - co powinno zaniepokoić rodzica i jak pomóc?

Twoje dziecko coraz częściej zamyka się w pokoju. Rezygnuje ze spotkań, trudno mu rano wstać, a zwykłe pytanie kończy się wybuchem złości. Możesz zastanawiać się, czy to przemęczenie, trudności w szkole, czy zmiany związane z dorastaniem.

Nie każda taka sytuacja oznacza depresję. Dobrze jednak żeby rodzic przyjrzał się temu, co zmieniło się w codziennym funkcjonowaniu dziecka. Szczególnie wtedy, gdy trudności utrzymują się, nasilają i odbierają mu możliwość robienia rzeczy, które wcześniej były ważne lub przyjemne.

Jak może wyglądać depresja u dziecka i nastolatka?

Depresja u dzieci i młodzieży może objawiać się smutkiem, ale także drażliwością, wycofaniem, zmęczeniem czy trudnościami z koncentracją. Dlatego łatwo pomylić ją z niechęcią do obowiązków albo buntem. Samo zachęcanie do większego wysiłku nie wystarczy, żeby dziecko poczuło się lepiej.

Dziecko nie zawsze powie: „Jest mi smutno” albo „Potrzebuję pomocy”. Czasem samo nie rozumie, co się z nim dzieje. Rodzic może najpierw zauważyć zmianę zachowania.

Co powinno budzić niepokój:

utrata zainteresowań i przyjemności - dziecko przestaje cieszyć się zabawą, treningami, spotkaniami czy innymi aktywnościami, które wcześniej lubiło;

utrzymujący się smutek, pustka lub drażliwość - częściej płacze, złości się, reaguje rozdrażnieniem nawet na drobne sprawy;

brak energii - codzienne czynności wymagają coraz większego wysiłku;

zmiany snu i apetytu - pojawiają się trudności z zasypianiem, nadmierna senność, mniejszy lub większy apetyt;

problemy z koncentracją - dziecku trudniej się uczyć, zapamiętywać i podejmować decyzje;

wycofanie z relacji - ogranicza kontakty z bliskimi i rówieśnikami;

silna samokrytyka i poczucie winy - mówi o sobie jako o kimś bezwartościowym, gorszym, odpowiedzialnym za wszystko;

myśli o śmierci, samouszkodzenia lub wypowiedzi o odebraniu sobie życia - każdy taki sygnał wymaga poważnego potraktowania.

Objawy mogą występować w różnych połączeniach. Nie każde dziecko będzie miało wszystkie wymienione trudności.

U młodszych dzieci zmiana może być widoczna przede wszystkim w zabawie, aktywności i zachowaniu. Mogą pojawiać się również bóle brzucha czy głowy. U nastolatków częściej zwracają uwagę wycofanie, poczucie pustki, pogorszenie funkcjonowania szkolnego i negatywne myślenie o sobie. Dolegliwości fizyczne wymagają oceny lekarskiej - nie należy z góry przypisywać ich emocjom.

Gorszy czas czy depresja?

Po kłótni z przyjacielem, niepowodzeniu w szkole czy rozczarowaniu dziecko ma prawo przez pewien czas być smutne i potrzebować więcej spokoju. W dorastaniu pojawia się też większa potrzeba prywatności. Samo zamykanie drzwi do pokoju nie świadczy o chorobie.

Warto zwrócić uwagę na trzy rzeczy: jak długo trwa zmiana, jak jest nasilona i jak wpływa na codzienne życie.

W rozpoznawaniu epizodu depresyjnego ważne jest utrzymywanie się określonych objawów przez co najmniej dwa tygodnie. Nie oznacza to jednak, że z szukaniem pomocy trzeba czekać dwa tygodnie. Jeśli stan dziecka szybko się pogarsza, trudno mu wykonywać podstawowe czynności albo pojawiają się myśli samobójcze, potrzebna jest wcześniejsza reakcja. Diagnoza wymaga oceny specjalisty, a nie tylko policzenia objawów z listy.

Skąd bierze się depresja?

Zwykle nie ma jednej przyczyny. Na rozwój depresji mogą wpływać predyspozycje biologiczne, sposób przeżywania i interpretowania doświadczeń, przewlekły stres oraz trudności w relacjach.

Narażone są dzieci i młodzież doświadczające m.in. przemocy rówieśniczej, odrzucenia, utraty bliskiej osoby, choroby, długotrwałych konfliktów czy przeciążone wymaganiami. Czynniki te nie prowadzą jednak do depresji u każdego dziecka. Ich wpływ zależy również od indywidualnej podatności i dostępnego wsparcia.

Zamiast szukać jednej osoby lub sytuacji odpowiedzialnej za chorobę, warto przyjrzeć się temu, co obecnie obciąża dziecko i co można zmienić. Czy czuje się bezpiecznie? Czy doświadcza przemocy? Czy ma z kim porozmawiać? Czy wymagania są dostosowane do jego aktualnych możliwości?

Jak zacząć rozmowę?

Zacznij od tego, co zauważasz. Bez oceniania i zgadywania intencji.

Możesz powiedzieć:

„Widzę, że ostatnio trudno Ci rano wstać i rzadziej spotykasz się ze znajomymi. Martwię się o Ciebie. Jak się czujesz?”

Albo:

„Zauważyłam, że rzeczy, które wcześniej lubiłeś, teraz Cię nie cieszą. Chciałabym zrozumieć, co się dzieje.”

Po pytaniu zostaw miejsce na odpowiedź. Nie trzeba od razu pocieszać, tłumaczyć ani proponować rozwiązania. Wspierająca relacja i możliwość mówienia o przeżyciach są ważnymi elementami pomocy.

Gdy dziecko mówi: „Nie wiem”, możesz odpowiedzieć:

„Nie musisz od razu umieć tego wyjaśnić. Możemy zacząć od tego, co jest teraz najtrudniejsze.”

Jeśli nie chce rozmawiać:

„Rozumiem, że teraz nie chcesz. Wrócę do tej rozmowy, bo zależy mi na Tobie. Możesz też napisać albo porozmawiać z inną osobą, przy której czujesz się bezpiecznie.”

Unikaj zdań, które zamykają rozmowę: „Inni mają gorzej”, „Przecież niczego Ci nie brakuje”, „Musisz po prostu wziąć się w garść”. Zamiast przekonywać dziecko, że nie powinno tak się czuć, spróbuj dowiedzieć się, czego doświadcza.

Jak wspierać dziecko na co dzień?

Dostosuj wymagania do jego możliwości

Depresja może utrudniać skupienie uwagi, podejmowanie decyzji i wykonywanie zwykłych czynności. Dziecko, które wcześniej samodzielnie radziło sobie z nauką, może teraz potrzebować pomocy w rozpoczęciu zadania.

Zamiast: „Masz tyle zaległości, siadaj i wszystko nadrabiaj”, można powiedzieć:

„Zobaczmy, co jest najpilniejsze. Wybierzemy jedną rzecz i ustalimy, od czego zacząć.”

Warto też porozmawiać ze szkołą o aktualnych trudnościach i potrzebnych dostosowaniach. Jeśli dziecko doświadcza przemocy, potrzebne są działania dorosłych, które ją zatrzymają.

Pomóż utrzymać prosty, regularny rytm dnia

Sen, regularne posiłki, ruch dostosowany do możliwości i kontakt z życzliwymi osobami mogą wspierać zdrowienie. Nie zastępują jednak leczenia.

Zauważaj samokrytykę

W depresji mogą pojawiać się myśli: „Wszystko psuję”, „Nikt mnie nie lubi”, „Jestem beznadziejna”. W badaniach nastolatków obwinianie siebie, uporczywe rozpamiętywanie i katastroficzne interpretowanie wydarzeń wiążą się z nasileniem objawów depresyjnych.

Zamiast odpowiadać: „Nie przesadzaj”, można powiedzieć:

„Słyszę, że bardzo surowo siebie oceniasz. Co się wydarzyło, że tak o sobie pomyślałaś?”

Nie chodzi o przekonanie dziecka w jednej rozmowie, że wszystko jest dobrze. Chodzi o zainteresowanie jego przeżyciami i pomoc w szukaniu szerszego spojrzenia na sytuację.

Dbaj o kontakt także poza rozmowami o trudnościach

Wspólny posiłek, obejrzenie odcinka serialu czy spokojne bycie obok mogą pomagać podtrzymać relację. Nie każda chwila razem musi prowadzić do pytania o nastrój. Wspierająca obecność i poczucie przynależności są ważnymi zasobami ochronnymi

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Rodzic powinien umówić konsultację, gdy zmiana utrzymuje się, pogłębia lub utrudnia dziecku naukę, relacje, sen czy dbanie o siebie. Nie trzeba wcześniej wiedzieć, czy to depresja. Właśnie temu służy konsultacja: zrozumieniu trudności i ustaleniu dalszej pomocy.

Można zacząć od psychologa lub psychoterapeuty pracującego z dziećmi i młodzieżą. Przy podejrzeniu depresji, zwłaszcza gdy objawy są nasilone, potrzebna jest również ocena psychiatry dzieci i młodzieży. Dolegliwości fizyczne trzeba omówić z pediatrą lub lekarzem rodzinnym.

Leczenie dobiera się do wieku, nasilenia objawów, bezpieczeństwa i sytuacji dziecka. Może obejmować psychoterapię, współpracę z rodzicami i szkołą, a w określonych przypadkach także leki. Farmakoterapia wymaga opieki lekarza i monitorowania samopoczucia, szczególnie na początku leczenia oraz przy zmianach dawki. Nie należy samodzielnie zmieniać ani odstawiać zaleconych leków.

Co zrobić, gdy dziecko mówi, że nie chce żyć?

Taką wypowiedź zawsze potraktuj poważnie. Nie zakładaj, że dziecko „tylko tak mówi” albo próbuje wywołać określoną reakcję.

Zapytaj wprost:

„Czy myślisz o odebraniu sobie życia?”

Bezpośrednie pytanie nie zwiększa myśli samobójczych. Może pomóc rozpocząć rozmowę i ustalić, że potrzebna jest pomoc.

Jeśli dziecko ujawnia takie myśli, zachowaj spokój, wysłuchaj i pomóż mu uzyskać pilną ocenę specjalisty. Nie obiecuj zachowania tajemnicy dotyczącej zagrożenia jego życia.

Jeżeli doszło do próby samobójczej, dziecko ma zamiar lub plan odebrania sobie życia albo nie jesteś w stanie zapewnić mu bezpieczeństwa, dzwoń pod 112 lub zawieź dziecko na SOR psychiatryczny. Nie zostawiaj go samego. W miarę możliwości bezpiecznie ogranicz dostęp do leków i innych przedmiotów, którymi mogłoby zrobić sobie krzywdę. W bezpośrednim zagrożeniu nie czekaj na zwykły termin konsultacji. Zasady wspierania osoby w kryzysie obejmują obecność, zadbanie o bezpieczeństwo i połączenie jej z profesjonalną pomocą.

Nie musisz samodzielnie rozwiązać wszystkich trudności dziecka

Rodzic może zauważyć zmianę, wysłuchać, pomóc w codzienności i zorganizować pomoc. Nie musi zastępować terapeuty ani znać odpowiedzi na każde pytanie.

Jeżeli martwi Cię samopoczucie Twojego dziecka, możesz zgłosić się na konsultację. Wspólnie przyjrzymy się temu, co się dzieje, i ustalimy, jakiej pomocy potrzebuje dziecko oraz jak możesz je wspierać.

https://zanetaplosa.pl/uslugi#pomoc-dla-dziecka-i-nastolatka